Işık kirliliği ve gök gözlemi

İnsanlık tarihinin büyük bölümünde gece gökyüzü gündelik bir deneyimdi. Yaklaşık altı kuşak öncesine dek yaşamış her insan, akşam dışarı çıkıyor ve Samanyolu’nun tepede kemer çizdiğini görüyordu. Hiçbir yere araba sürmeleri gerekmiyordu. Yeniay için plan yapmaları gerekmiyordu. Galaksi sadece oradaydı, her açık gecede, tıpkı ağaçların ve bulutların orada olması gibi.

Bu, insanların sandığından daha hızlı değişti. 2016’da Falchi ve meslektaşlarının yaptığı küresel bir çalışma, dünya nüfusunun %80’inin yapay ışıkla kirlenmiş gökyüzlerin altında yaşadığını buldu. ABD ve Batı Avrupa’da bu oran %99’un üzerindedir. Samanyolu, bugün yaşayan insanların büyük çoğunluğu için yaşanmış deneyimlerinin bir parçası değildir. Görmek için seyahat etmeniz gereken bir şeydir.

Üç tür ışık kirliliği

Işık kirliliği, içinde birkaç farklı şey olan bir çantadır ve ayrımlar önemlidir.

En büyüğü, Samanyolu’nu gizleyeni, gökyüzü parıltısıdır (sky glow). Gökyüzü parıltısı, gece herhangi bir şehrin üstünde gördüğünüz yaygın beyaz-mavi pustur. Dış aydınlatmanın (sokak lambaları, reklam panoları, otoparklar, güvenlik ışıkları) ışığının bir kısmını yukarı göndermesinden kaynaklanır; orada atmosferdeki parçacıklara çarparak saçılır ve tüm gökyüzünü dev bir parlayan kubbeye çevirir. Işığın aslında nereye doğrultulduğu önemli değildir; bir kez atmosferde sektikten sonra herkesin üstüne çöker.

İkincisi, kötü kalkanlanmış bir kaynaktan doğrudan gözünüze gelen ışık olan göz kamaşmasıdır (glare). Göz kamaşması, kötü tasarlanmış bir sokak lambasının yanından geçerken can sıkıcıdır ama yıldızları gizleyen şey o değildir. Onu gökyüzü parıltısı yapar.

Üçüncüsü, komşunun güvenlik ışığının yatak odanıza vurması olan ışık ihlalidir (light trespass). Can sıkıcı ama yereldir.

Gök gözlemi açısından, asıl katil gökyüzü parıltısıdır.

Sizden ne kadarını çaldığı

Gerçekten karanlık bir gökyüzünün altında (gökbilimcilerin Bortle 1 dediği, hiç yapay ışık katkısı olmayan) bir gece boyunca bir insan gözü gökyüzünde kabaca 6.500 yıldız görebilir. Samanyolu görünür gölgeler düşürür. Andromeda çıplak gözle küçük spiral bir ovaldir, yalnızca bir leke değil.

Bunu, tipik bir Avrupa banliyösünün kenarında elde ettiğiniz Bortle 4‘e indirin; belki 2.500 yıldız görürsünüz. Samanyolu soluktur ama görünür. Andromeda, tam olarak nereye bakacağınızı biliyorsanız bir lekedir.

Bortle 7‘ye indirin; büyük banliyölere ve küçük şehirlere özgüdür ve 300 ila 500 yıldıza düşersiniz. Samanyolu gitmiştir. Yalnızca en parlak takımyıldızlar tanınır. Gökyüzünün çoğu özelliksiz bir gri-beyaz yıkanmadır.

Bortle 9‘da, Londra, Tokyo ya da New York’un merkezlerinde, görünür belki 30 yıldızınız vardır. Ay, üç dört gezegen, bir avuç birinci kadir yıldız. Hepsi bu.

İlerleyiş incelikli değildir. Onu fark etmezsiniz çünkü tüm hayatınızı kendi yerel Bortle sınıfınızın altında yaşadınız ve bu sizin için normaldir. Çoğu insan bir Bortle 1 ya da 2 gökyüzünü ilk gördüğünde, deneyimi bunaltıcı olarak tanımlar. İlk başta işleyemeyecek kadar çok yıldız vardır.

Mavi LED’ler neden işi kötüleştirdi

2010 civarında şehirler, eski sarı-turuncu sodyum sokak lambalarını beyaz-mavi LED’lerle değiştirmeye başladı. Yeni lambalar daha verimli, işletmesi daha ucuzdu ve daha hoş görünen bir ışık veriyordu. Gökbilimciler ve ekologlar bu değişime karşı çıktılar; gerekçeleri, mavi ışığın atmosferde sarı ışıktan çok daha fazla saçılması ve lambaların genel olarak daha az güç kullanmasına rağmen sonucun gökyüzü parıltısında ölçülebilir bir kötüleşme olacağıydı.

Gökbilimciler bu tartışmayı neredeyse her yerde kaybetti ve öngörü gerçek oldu. Sánchez de Miguel ve meslektaşlarının 2023’te yayımladığı bir uydu çalışması, küresel gökyüzü parlaklığının 2011 ile 2022 arasında yılda %9,6 arttığını buldu. Bu hızda, Bortle 5 bir mahallede doğan bir çocuk, gencecik bir yaşa geldiğinde Bortle 7 koşullarında yaşayacak. Samanyolu, insan görüşünden ölçülebilir bir hızla geri çekiliyor.

İyi haber

Işık kirliliği, neredeyse her diğer çevre sorununun aksine, tamamen tersine çevrilebilir. Bir kuşak ağacın yeniden yetişmesi ya da bir balık popülasyonunun toparlanması için elli yıl beklemeniz gerekmez. Yalnızca ışıkları kapatırsınız ya da daha iyi kalkanlarsınız ve daha ertesi gece yıldızlar geri döner.

Birkaç şehir bunu yaptı. Flagstaff, Arizona kasabası, yakındaki Lowell Gözlemevi’ni korumak için 1958’de kalkanlanmış, sıcak renkli aydınlatmayı zorunlu kıldı; sonuç, merkezinde Bortle 4 gökyüzlerini koruyan, hızla büyüyen 70.000 nüfuslu bir şehir. Tucson aynısını 1970’lerde yaptı. Birkaç İtalyan bölgesi, ulusal olarak Slovenya ve çeşitli Fransız vilayetlerinin yasalarında düzenlemeler var. İşe yarıyorlar.

Kişisel ve siyasi olarak yapabilecekleriniz:

Kişisel olarak, en büyük tek şey yıldızları görmek istediğinizde daha karanlık bir yere araba sürmektir. Doğru yönde 30 km’lik bir yolculuk genellikle sizi Bortle 7’den Bortle 4’e düşürür; bu, görünür ayrıntıda on kat iyileşmedir. İkinci en büyüğü, gözlem yaparken yalnızca kırmızı ışık kullanmaktır, çünkü kırmızı ışık karanlığa uyumunuzu beyaz ışığın bozduğu gibi bozmaz.

Siyasi olarak: belediyenizde kalkanlanmış aydınlatma düzenlemelerini destekleyin, sıcak renkli LED zorunluluklarını destekleyin (5000K gün ışığı-beyazı değil, 3000K ya da daha sıcak) ve karanlık gökyüzü koruma alanlarını destekleyin. International Dark-Sky Association düzenlemeleri izler ve belediye meclislerinin kullanabileceği şablonlara sahiptir.

SkyMinute bu konuda ne yapıyor

Şu anda yerel Bortle sınıfınızı gök gözlem puanına dahil etmiyoruz, ki bunun farkında olduğumuz bir sınırlama. Bortle 7 bir banliyödeki “Büyülü gece” değerlendirmesi, Bortle 3 bir alandaki “Büyülü gece” gibi görünmeyecek; ikisi de bizden 5/5 puan almış olsa bile. Açık gökyüzü tahmini aynıdır; karanlık gökyüzü değil.

Şimdilik çözüm, tahminimizi bir araba yolculuğuyla birleştirmektir. Size bu gecenin bulutlar açısından 5/5 olduğunu ve parlak bir Ay olmadığını söylersek, arabayı karanlık bir yere götürecek gece odur. Gerçekten de insanların beklediğinden çok daha büyük bir fark yaratıyor.