Πολιτικό, ναυτικό, αστρονομικό — τα είδη του λυκόφωτος

Το διάστημα ανάμεσα στη δύση και το πλήρες σκοτάδι διαρκεί περισσότερο απ’ όσο νομίζει ο κόσμος. Ανάλογα με το γεωγραφικό σου πλάτος και την εποχή, μπορεί να είναι από σαράντα λεπτά μέχρι δύο ώρες. Σε αυτό το διάστημα, ο ουρανός περνά από τρεις ονομαστές φάσεις, καθεμιά από τις οποίες σηματοδοτεί ένα συγκεκριμένο επίπεδο σκότους με πρακτική σημασία. Οι περισσότεροι δεν ξέρουν τα ονόματα, αλλά όλοι προσέχουν τις μεταβάσεις.

Οι τρεις είναι το πολιτικό, το ναυτικό και το αστρονομικό λυκόφως, που ορίζονται από το πόσο κάτω από τον ορίζοντα βρίσκεται ο Ήλιος.

Η εξέλιξη

Δύση είναι η στιγμή που η πάνω άκρη του Ήλιου περνά κάτω από τον ορίζοντα. Αυτή είναι η αρχή της ακολουθίας.

Το πολιτικό λυκόφως είναι η περίοδος από τη δύση μέχρι ο Ήλιος να βρεθεί έξι μοίρες κάτω από τον ορίζοντα, που παίρνει ανάμεσα σε 25 και 60 λεπτά, ανάλογα με το πλάτος και την εποχή. Στο πολιτικό λυκόφως μπορείς ακόμη να διαβάσεις μια εφημερίδα σε εξωτερικό χώρο χωρίς φως. Οι φωτεινοί πλανήτες — η Αφροδίτη, ο Δίας, μερικές φορές ο Άρης — είναι ορατοί αν ξέρεις πού να κοιτάξεις. Μια χούφτα αστέρια πρώτου μεγέθους αρχίζουν να εμφανίζονται. Αυτή είναι η «γαλάζια ώρα» που λατρεύουν οι φωτογράφοι.

Το ναυτικό λυκόφως εκτείνεται από τις έξι μοίρες κάτω από τον ορίζοντα μέχρι τις δώδεκα. Πήρε το όνομά του από τους ναυτικούς που χρησιμοποιούσαν εξάντα για να μετρούν τις γωνίες των αστεριών για τη ναυσιπλοΐα· η συνύπαρξη του «ορίζοντας ακόμη ορατός» με το «αστέρια πλέον ορατά» ήταν το ιδανικό σημείο του ναυτικού για να καθορίσει τη θέση του. Μέχρι το τέλος του ναυτικού λυκόφωτος, αρκετές δεκάδες αστέρια είναι ορατά και οι αστερισμοί αρχίζουν να γίνονται αναγνωρίσιμοι.

Το αστρονομικό λυκόφως είναι το βαθύτερο λυκόφως, από τις δώδεκα μοίρες μέχρι τις δεκαοκτώ κάτω από τον ορίζοντα. Αμυδρά αστέρια εμφανίζονται, και στο γυμνό μάτι φαίνεται εντελώς σκοτεινά. Αλλά υπάρχει ακόμη μια μετρήσιμη λάμψη από σκεδασμένο ηλιακό φως στην ανώτερη ατμόσφαιρα — πολύ αχνή για να τη δεις άμεσα, αλλά αρκετή για να ξεπλύνει τα πιο αμυδρά αντικείμενα, όπως τα νεφελώματα και τους γαλαξίες.

Πέρα από τις 18 μοίρες, η συνεισφορά του Ήλιου στη λαμπρότητα του ουρανού είναι ουσιαστικά μηδενική. Το φως που απομένει προέρχεται από τεχνητές πηγές, τη Σελήνη, ή τη φυσική λάμψη του αέρα. Αυτή είναι η πραγματική νύχτα, και είναι αυτό που χρησιμοποιεί το SkyMinute ως σημείο αναφοράς για τον υπολογισμό της «καλύτερης στιγμής απόψε».

Πόση ώρα παίρνει όλη η ακολουθία

Κοντά στον ισημερινό, ο Ήλιος ανατέλλει και δύει σχεδόν κάθετα μέσα από τον ορίζοντα, οπότε διασχίζει τις δώδεκα μοίρες ουρανού γρήγορα. Ο συνολικός χρόνος από τη δύση μέχρι την αστρονομική νύχτα, στα χαμηλά πλάτη, είναι γύρω στη μία ώρα.

Στα υψηλότερα πλάτη, ο Ήλιος διασχίζει τον ορίζοντα υπό μικρή γωνία, οπότε ξοδεύει περισσότερο χρόνο κοντά του πριν πέσει βαθύτερα. Στην Πράγα, στις 50°Β, η πλήρης ακολουθία από τη δύση στη νύχτα παίρνει περίπου 90 λεπτά το καλοκαίρι και 70 λεπτά τον χειμώνα.

Πάνω από τις 48° περίπου, συμβαίνει κάτι ενδιαφέρον το καλοκαίρι: ο Ήλιος ποτέ δεν φτάνει 18 μοίρες κάτω από τον ορίζοντα, και έτσι η πραγματική αστρονομική νύχτα δεν έρχεται ποτέ. Ο ουρανός μένει σε κάποιο επίπεδο λυκόφωτος όλη τη νύχτα, με τα φωτεινότερα αστέρια ορατά αλλά τον Γαλαξία αχνό και τον βαθύ ουρανό απρόσιτο. Αυτό μερικές φορές το λένε «λευκές νύχτες» στη ρωσική και σκανδιναβική χρήση· στο καταμεσήμερο του καλοκαιριού στην Αγία Πετρούπολη ή τη Στοκχόλμη μπορείς κυριολεκτικά να διαβάσεις βιβλίο σε εξωτερικό χώρο τα μεσάνυχτα.

Το ίδιο πρόβλημα, αντεστραμμένο, χτυπά την Ανταρκτική, και σε μικρότερο βαθμό τις νοτιότερες πόλεις, όπως η Πούντα Αρένας ή το Χόμπαρτ. Τα μεσαία πλάτη, ανάμεσα στις 30 και 48 μοίρες περίπου, παίρνουν το καλύτερο και από τους δύο κόσμους: κανονικό σκοτάδι κάθε νύχτα του χρόνου.

Τι σημαίνει αυτό για σένα

Το πρακτικό συμπέρασμα είναι απλό. Η δύση δεν είναι «σκοτάδι». Αν θες να κοιτάξεις πλανήτες και τη Σελήνη, μπορείς να βγεις έξω σχεδόν αμέσως μετά τη δύση και να τα δεις. Αν θες να κοιτάξεις αστέρια ή αστερισμούς, περίμενε μέχρι αρκετά μέσα στο ναυτικό λυκόφως, που είναι περίπου 40 με 70 λεπτά μετά τη δύση, ανάλογα με το πού βρίσκεσαι. Αν θες να κοιτάξεις τον Γαλαξία ή αντικείμενα του βαθέος ουρανού, περίμενε να ξεκινήσει η αστρονομική νύχτα, που είναι 60 με 100 λεπτά μετά τη δύση.

Το επακόλουθο: αν μένεις πάνω από τις 50° γεωγραφικό πλάτος, το καλύτερο παράθυρο παρατήρησης είναι από το φθινόπωρο ως την άνοιξη. Από τα τέλη Μαΐου ως τις αρχές Αυγούστου, σε αυτά τα πλάτη, μπορεί να μη δεις καθόλου κανονικό σκοτάδι. Ο κόσμος στη Στοκχόλμη, το Εδιμβούργο ή τη νότια Αλάσκα το ξέρει στο πετσί του και προσαρμόζει το πρόγραμμα παρατήρησής του γύρω από αυτό.

Το άλλο επακόλουθο: η Σελήνη υπερισχύει όλων αυτών. Ακόμη και σε πλήρη αστρονομική νύχτα, ένα φωτεινό φεγγάρι ξεπλένει τα πιο αμυδρά αντικείμενα. Ο κύκλος από τη νέα σελήνη στην πανσέληνο και πάλι πίσω είναι ανεξάρτητος από τον κύκλο δύση-λυκόφως-νύχτα, αλλά έχει παρόμοια επίδραση σε αυτό που μπορείς να δεις. Μια νέα σελήνη σε πλήρη αστρονομική νύχτα είναι όταν ο ουρανός είναι σκοτεινότερος. Μια πανσέληνος σε αστρονομική νύχτα είναι πολύ φωτεινότερη από ένα αστρονομικό λυκόφως σε νέα σελήνη.

Γιατί το SkyMinute περιμένει

Όταν υπολογίζουμε την «καλύτερη στιγμή απόψε» για την πόλη σου, παίρνουμε τη στιγμή που τελειώνει το αστρονομικό λυκόφως και προσθέτουμε περίπου 30 λεπτά. Αυτό δίνει στον ουρανό μερικά επιπλέον λεπτά να καταλαγιάσει στη σκοτεινότερη κατάστασή του για τη νύχτα, και σε βάζει σε μια ώρα που τα περισσότερα αντικείμενα είναι ορατά ταυτόχρονα. Μετά διαλέγουμε την κατεύθυνση με βάση το ποιοι πλανήτες ή η Σελήνη τυχαίνει να βρίσκονται ψηλότερα εκείνη τη στιγμή.

Αν βρίσκεσαι σε μια τοποθεσία υψηλού πλάτους το καλοκαίρι, όταν δεν υπάρχει πραγματική αστρονομική νύχτα, καταφεύγουμε στο τέλος του πολιτικού λυκόφωτος συν 30 λεπτά — το καλύτερο που θα έχει η νύχτα. Η σελίδα θα σου πει ότι ο ουρανός δεν πρόκειται να σκοτεινιάσει πλήρως· δεν προσποιούμαστε το αντίθετο.