Η κλίμακα Bortle — πόσο σκοτεινός είναι ο ουρανός σου;

Το 2001, ένας ερασιτέχνης αστρονόμος ονόματι John Bortle δημοσίευσε ένα σύντομο άρθρο στο Sky & Telescope που περιέγραφε πόσο σκοτεινός είναι πραγματικά ένας νυχτερινός ουρανός. Πρότεινε μια κλίμακα εννέα βαθμών, με το ένα να είναι ο σκοτεινότερος ουρανός που υπάρχει οπουδήποτε στον πλανήτη και το εννέα να είναι το κέντρο του Μανχάταν. Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, κάθε σοβαρός παρατηρητής του ουρανού ξέρει την κλάση Bortle του, και η κλίμακα έχει γίνει ο καθιερωμένος τρόπος να μιλάμε για τη φωτορύπανση.

Είναι επίσης ένα χρήσιμο διαγνωστικό εργαλείο. Αν κάποιος παραπονιέται ότι δεν μπορεί να δει τον Γαλαξία από τον κήπο του, η απάντηση είναι σχεδόν πάντα ότι ο κήπος του είναι Bortle 6 ή 7, και ο Γαλαξίας φαίνεται αξιόπιστα μόνο σε Bortle 4 ή σκοτεινότερο. Η κλίμακα δεν αλλάζει τα μάτια σου. Αλλάζει τις προσδοκίες σου.

Οι κλάσεις, εν συντομία

Η Bortle 1 είναι παρθένα ερημιά — η ψηλή Ατακάμα, η κεντρική Μογγολία, η αυστραλιανή ενδοχώρα, τμήματα της Ναμίμπια. Ο Γαλαξίας είναι αρκετά φωτεινός ώστε να ρίχνει σκιές. Μπορείς να δεις περίπου εξήμισι χιλιάδες αστέρια με γυμνό μάτι, μια νύχτα χωρίς φεγγάρι, μετά από τριάντα λεπτά προσαρμογής στο σκοτάδι. Οι περισσότεροι άνθρωποι που ζουν το 2026 δεν θα ζήσουν ποτέ έναν ουρανό Bortle 1 στη διάρκεια της ζωής τους.

Η Bortle 2 είναι πραγματικά σκοτεινή ύπαιθρος, μακριά από οποιαδήποτε πόλη, χωρίς θόλο φωτός προς καμία κατεύθυνση. Ο Γαλαξίας ρίχνει ακόμη σκιές προς κάποιες κατευθύνσεις, αλλά όχι όλες. Περίπου έξι χιλιάδες ορατά αστέρια.

Η Bortle 3 είναι αγροτική, ίσως τριάντα χιλιόμετρα από την κοντινότερη πόλη. Ο Γαλαξίας έχει λεπτομέρεια αλλά δεν είναι πια συντριπτικός. Κάποιοι θόλοι φωτός φαίνονται στον ορίζοντα. Γύρω στα πέντε χιλιάδες αστέρια.

Η Bortle 4 είναι το όριο των προαστίων, ή η βαθύτερη ύπαιθρος σε μια πυκνοκατοικημένη περιοχή. Ο Γαλαξίας είναι ορατός αλλά χλωμός, και τον βλέπεις καλύτερα κοιτάζοντας λίγο πλάγια (μια τεχνική που λέγεται πλάγια όραση). Τρεις ή τέσσερις χιλιάδες αστέρια.

Η Bortle 5 είναι προαστιακή. Ο Γαλαξίας είναι αχνός, σπασμένος κατά τόπους, και ορατός μόνο σε μάτια προσαρμοσμένα στο σκοτάδι. Οι θόλοι φωτός φαίνονται καθαρά. Δύο χιλιάδες αστέρια το πολύ.

Η Bortle 6 είναι φωτεινή προαστιακή ή μικρής πόλης. Ο Γαλαξίας μόλις που υπάρχει, ακόμη και στο ζενίθ. Όλος ο ουρανός έχει μια αισθητή λάμψη. Ίσως χίλια αστέρια.

Η Bortle 7 είναι η μετάβαση ανάμεσα στο προαστιακό και το αστικό. Ο ουρανός έχει μια μόνιμη γκριζόλευκη απόχρωση. Καθόλου Γαλαξίας. Μερικές εκατοντάδες αστέρια.

Η Bortle 8 είναι αυτό καθαυτό το κέντρο της πόλης. Μόνο οι φωτεινότεροι αστερισμοί είναι αναγνωρίσιμοι· ο υπόλοιπος ουρανός είναι ένα άχαρο γκρι. Ίσως εκατό αστέρια.

Η Bortle 9 είναι το κέντρο της μεγαλούπολης — η καρδιά του Τόκιο, του Λονδίνου, της Νέας Υόρκης. Μπορείς να δεις τη Σελήνη, τους πλανήτες, και ίσως καμιά εικοσαριά από τα φωτεινότερα αστέρια. Το σέλας δεν μπορεί να σε φτάσει. Ο Γαλαξίας έφυγε εδώ και πολύ καιρό.

Πώς να βρεις τη δική σου κλάση

Ο γρηγορότερος τρόπος είναι να επισκεφθείς το lightpollutionmap.info. Εισάγεις την πόλη σου και κοιτάς το χρώμα του σημείου όπου μένεις. Τα χρώματα μεταφράζονται περίπου ως εξής: λευκό ή κόκκινο σημαίνει Bortle 8 ή 9, πορτοκαλί 7, κίτρινο 6, πράσινο 5, μπλε 4, γκρι ή μαύρο 3 ή σκοτεινότερο. Τα δεδομένα προέρχονται από δορυφορικές μετρήσεις VIIRS DNB που ενημερώνονται κάθε χρόνο.

Το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης και των ανατολικών ΗΠΑ είναι Bortle 5 έως 8 μέσα σε μια ώρα από οποιαδήποτε μεγάλη πόλη. Πραγματικά σκοτεινός ουρανός — Bortle 3 ή καλύτερος — απαιτεί οδήγηση εξήντα χιλιομέτρων ή περισσότερο προς τη σωστή κατεύθυνση, ή επίσκεψη σε ένα καθορισμένο καταφύγιο σκοτεινού ουρανού.

Τι αλλάζει ανάμεσα στις κλάσεις

Το ενδιαφέρον είναι πόσο γρήγορα επιταχύνεται το όφελος καθώς πας προς το σκοτεινότερο. Πηγαίνοντας από Bortle 8 σε Bortle 4 — ας πούμε, οδηγώντας μία ώρα έξω από μια πόλη — διπλασιάζεις ή τριπλασιάζεις τον αριθμό των αστεριών που βλέπεις. Πηγαίνοντας από Bortle 5 σε Bortle 2 — άλλη μία ώρα, ή μια επίσκεψη σε εθνικό πάρκο — τον πολλαπλασιάζεις περίπου επί δέκα. Δεν υπάρχει άνω όριο. Όσοι ταξιδεύουν σε μια τοποθεσία Bortle 1 για πρώτη φορά την περιγράφουν συχνά ως μία από τις πιο αξέχαστες νύχτες της ζωής τους. Οι φωτογραφίες μπορούν να σου δείξουν τι να περιμένεις, κάπως, αλλά η εμπειρία του να στέκεσαι από κάτω είναι διαφορετική με τρόπους που δύσκολα αποτυπώνονται.

Τα μάτια σου χρειάζονται επίσης χρόνο. Είκοσι με τριάντα λεπτά πλήρους σκότους για ολοκληρωμένη προσαρμογή. Μια ματιά σε οθόνη κινητού και επιστρέφεις σε περίπου πέντε λεπτά. Αν έχεις κάνει τον κόπο να φτάσεις σε μια σκοτεινή τοποθεσία, η πειθαρχία γύρω από το κινητό σου κάνει μεγαλύτερη διαφορά απ’ όση περιμένει ο κόσμος.

Πώς να χρησιμοποιήσεις την κλίμακα Bortle μια δεδομένη νύχτα

Για τους πλανήτες και τη Σελήνη, η κλάση Bortle σου ελάχιστα μετράει. Αυτά τα αντικείμενα είναι αρκετά φωτεινά ώστε να διαπερνούν την περισσότερη φωτορύπανση. Ακόμη και από Bortle 9, ο Δίας και η Αφροδίτη είναι μια χαρά.

Για παρατήρηση του βαθέος ουρανού — γαλαξίες, νεφελώματα, ο Γαλαξίας — η κλίμακα Bortle είναι το παν. Στόχευσε σε Bortle 4 ή σκοτεινότερο. Η Σελήνη επίσης μετράει, γιατί ένα φωτεινό φεγγάρι ουσιαστικά ανεβάζει την κλάση Bortle σου κατά ένα ή δύο για όσο διαρκεί. Ένας ουρανός Bortle 5 χωρίς φεγγάρι δείχνει περισσότερα από έναν ουρανό Bortle 3 σε νύχτα πανσελήνου.