De Kp-index uitgelegd — je auroraverwachting

Als je ooit een auroraverwachting hebt bekeken, heb je een enkel cijfertje gezien met het label Kp. Dat getal, ergens tussen 0 en 9, is de nuttigste enkele aanwijzing of het noorderlicht (of het zuiderlicht, afhankelijk van het halfrond) vanavond zichtbaar zal zijn vanaf de plek waar jij toevallig staat.

Het is, zoals de meeste nuttige getallen, een licht afgevlakte versie van iets ingewikkelders. Maar de afvlakking is eerlijk, en het getal doet zijn werk.

Wat het eigenlijk meet

Kp is een voortschrijdend gemiddelde over drie uur van geomagnetische activiteit, berekend uit een netwerk van magnetometers verspreid over de wereld. Wanneer de Zon een storm van geladen deeltjes uitspuwt, meestal als een coronale massa-ejectie, doen die deeltjes er één tot vier dagen over om ons te bereiken. Bij aankomst botsen ze tegen het magnetisch veld van de Aarde en doen het schudden. Hoe groter de schok, hoe hoger de Kp.

De schok zelf is niet wat we zien. Wat we zien, gebeurt bij de polen, waar de veldlijnen de binnenkomende deeltjes naar de hoge atmosfeer trechteren. De deeltjes botsen tegen zuurstof- en stikstofmoleculen en brengen die in een aangeslagen toestand, op dezelfde manier waarop een elektrische stroom een neonlamp aanjaagt. Wanneer de moleculen weer ontspannen, zenden ze de lichtkleuren uit die we aurora noemen.

De “aurora-ovaal” zit permanent rond elke magnetische pool. Op rustige nachten ligt hij strak om de pool en is hij alleen zichtbaar vanuit plaatsen als Tromsø, Fairbanks of Moermansk. Als de Kp stijgt, breidt de ovaal zich naar buiten uit, en wordt de aurora zichtbaar vanuit steeds zuidelijker breedtegraden.

Wat elk getal betekent op jouw breedtegraad

Een handige vuistregel. Bij Kp 3 kunnen bewoners van het hooggelegen Schotland, midden-Zweden en het grootste deel van Alaska aurora zien aan de noordelijke horizon. Bij Kp 5, het zogeheten G1-stormniveau, bereikt het schouwspel Noord-Engeland, Hamburg en de noordelijkste Amerikaanse staten. Bij Kp 6 of 7 zijn Berlijn, Praag, Parijs en het grootste deel van het aaneengesloten deel van de Verenigde Staten binnen bereik. Bij Kp 8, een ongewoon zware storm, kunnen plaatsen als Rome, Madrid en Noord-Texas het soms recht boven zich zien. Kp 9 is buitengewoon, het soort gebeurtenis dat een paar keer per decennium voorkomt en in de geschiedenisboeken belandt.

Om dit naar je eigen stad te vertalen, moet je je geomagnetische breedtegraad kennen, en die is niet hetzelfde als je geografische breedtegraad. Reykjavik ligt op geografisch 64°N maar geomagnetisch 70°N, en daarom krijgt IJsland zo vaak aurora. Moskou ligt op geografisch 56°N maar geomagnetisch slechts 51°N, en daarom krijgt Moskou veel minder aurora dan je bij Londen op dezelfde breedtegraad zou verwachten. De meeste online auroraverwachtingen geven je de Kp-drempel voor jouw specifieke stad als je die invoert.

Waar het getal vandaan komt

De officiële bron voor auroraverwachtingen in het Westen is NOAA’s Space Weather Prediction Center in Boulder, Colorado. Ze nemen elke minuut metingen van een netwerk van grondstations en satellieten, en publiceren zowel de actuele Kp als een verwachting voor de komende uren. SkyMinute haalt de live waarde bij hen op.

De kwaliteit van de verwachting verschilt sterk naargelang de voorspeltermijn. Voorspellingen die dagen van tevoren worden gedaan, zijn beredeneerde gissingen, want de Zon is chaotisch en een storm die op de Aarde afkomt, kan bij aankomst doodbloeden, onder een onhandige hoek afbuigen of twaalf uur te laat arriveren. De verwachting wordt dramatisch scherper in de laatste vijfenveertig minuten, wanneer satellieten bij het L1-punt (een zwaartekrachtige zoete plek 1,5 miljoen kilometer dichter bij de Zon dan wij) de storm daadwerkelijk langs zich heen meten. Zodra L1 hem heeft gezien, weten we met redelijke zekerheid wat er op het punt staat te gebeuren.

Wat praktisch advies

Als je onder de zestig graden breedte woont en aurora wilt zien, draait jouw taak vooral om klaarstaan wanneer de omstandigheden zich voordoen. De meeste nationale ruimteweerdiensten mailen je wanneer de Kp boven de 5 of 6 uitkomt, wat je genoeg waarschuwing geeft om naar een donkere plek te rijden. De aurora komt niet goed door boven een stad, zelfs niet bij een hoge Kp — zelfs een Kp 8-nacht is grotendeels onzichtbaar vanuit een fel verlicht stadscentrum door de lichtvervuiling. Een ritje van twintig minuten naar een donker veld kan het verschil zijn tussen niets zien en de meest gedenkwaardige hemel van je leven zien.

Het huidige zonnemaximum loopt ruwweg van 2024 tot 2026. Tijdens het zonnemaximum komen Kp 5-gebeurtenissen meerdere keren per maand voor, wat betekent dat mensen die nooit zouden verwachten aurora te zien — in Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, het noorden van de VS — daar daadwerkelijk een reële kans op hebben. Het volgende minimum is rond 2030. Als je dit gaat doen, is nu een veel beter moment dan wachten.