De beste meteorenzwermen van het jaar

Een meteorenzwerm ontstaat wanneer de Aarde in haar baan door het stofspoor ploegt dat een komeet (of in twee beroemde gevallen een asteroïde) heeft achtergelaten. De stofkorrels raken de hoge atmosfeer met dertig tot zeventig kilometer per seconde, gloeien even op terwijl ze verdampen, en wij noemen ze vallende sterren. Vanaf één locatie kun je op de pieknacht van een goede zwerm tussen de tien en honderd meteoren per uur zien, meer als je geluk hebt en de geometrie gunstig is.

Er staan tientallen meteorenzwermen op de kalender, maar slechts ongeveer zes zijn het betrouwbaar waard om je bed voor uit te komen. De andere leveren zo weinig meteoren per uur op dat je goed moet opletten om te merken dat ze plaatsvinden.

De zwermen waarvoor je een wekker zet

De Perseïden pieken elk jaar rond 12 en 13 augustus. Ze halen onder ideale omstandigheden gemiddeld honderd meteoren per uur bij de piek, en cruciaal: ze vinden plaats in warm zomerweer op het noordelijk halfrond. Die combinatie maakt ze veruit de meest bekeken zwerm. Ze stralen uit het sterrenbeeld Perseus, rond middernacht in het noordoosten. Hun moederlichaam is de komeet Swift-Tuttle, die in 1992 voor het laatst langs de Zon kwam en pas in 2126 terugkeert.

De Geminiden pieken op 13 en 14 december. Technisch gezien zijn ze de rijkste zwerm van het jaar, met piekaantallen rond de 150 per uur, en ze staan bekend om trage, heldere meteoren die vaak kleur hebben (de stofkorrels zijn dichter dan gemiddeld). Het nadeel is dat ze plaatsvinden in koud winterweer en dat je om drie uur ‘s nachts onder een slaapzak buiten ligt om ze goed te zien. Hun moederlichaam is ongewoon: een asteroïde genaamd 3200 Phaethon in plaats van een komeet.

De Kwadrantiden pieken in de eerste dagen van januari. De aantallen kunnen tot 110 per uur oplopen, maar de piek is kort, vaak maar een paar uur, en in veel jaren valt de piek overdag bij jou. Ze stralen uit een sterrenbeeld dat Ossenhoeder (Boötes) heet (het oorspronkelijke sterrenbeeld Quadrans Muralis, dat de zwerm zijn naam gaf, is sindsdien afgeschaft). Koud, maar lonend als jouw piek ‘s nachts valt.

De Eta-Aquariden begin mei zijn het best vanaf het zuidelijk halfrond, waar het radiant hoger opkomt. Vanuit het noorden zijn ze redelijk maar niet spectaculair. Het is het achtergebleven stof van de komeet van Halley, die ook de Orioniden in oktober produceert — wat betekent dat Halley bijdraagt aan twee zwermen per jaar, aan weerszijden van de baan van de Aarde.

De Orioniden eind oktober zijn gematigd, met vijftien tot twintig per uur. De Leoniden half november zijn meestal rustig met ongeveer datzelfde aantal, maar om de drieëndertig jaar produceren ze een meteorenstorm die ruim boven de duizend per uur uitkomt. De laatste grote Leonidenstorm was in 1999 en 2001. De volgende wordt rond 2032 voorspeld.

Iets nuttigs over timing

Meteorenzwermen zijn vrijwel altijd beter na middernacht, en het best in de uren vlak voor zonsopkomst. De reden is eenvoudige natuurkunde. Vóór middernacht bevindt jouw deel van de Aarde zich aan de achterzijde van onze beweging om de Zon, en zie je alleen de meteoren die ons inhalen. Na middernacht bevindt jouw deel zich aan de voorzijde, als de voorruit van een auto, en zie je zowel de meteoren die ons inhalen als die waar wij tegenaan rijden. Het verschil kan een factor twee of drie in het aantal zijn.

Als je maar een halfuur buiten kunt blijven, doe het dan tussen twee en vier uur ‘s nachts. Als je de hele nacht buiten kunt blijven, stijgt het aantal gestaag tot in de kleine uurtjes en blijft het goed tot de schemering begint.

Wat een zwerm bederft

Een volle maan is de grootste vijand. Helder maanlicht overspoelt de hemel en je ziet alleen de helderste meteoren, wat betekent dat je er tijdens een Perseïdenpiek misschien tien per uur telt waar er honderd hadden moeten zijn. Controleer de maanfase voordat je je aan een lange nacht buiten verbindt. De grote zwermen zijn het waard om er een jaar op te wachten als de maan het feest van dit jaar gaat verpesten.

Wolken zijn het andere voor de hand liggende probleem, en de enige oplossing is flexibel zijn over waar je heen gaat. Als de verwachting binnen rijafstand helder is, rij er dan heen. Veel piekmomenten vallen op opeenvolgende nachten, dus als nacht één bewolkt is, werkt nacht twee vaak wel.

Uitrusting

De juiste hoeveelheid uitrusting voor meteorenzwermen is geen. Verrekijkers en telescopen werken actief tegen, want ze beperken je gezichtsveld, en meteoren kunnen overal aan de hemel verschijnen. De productiefste opstelling is een verstelbare ligstoel, een deken, een thermoskan met iets warms, en het geduld om een uur of twee een groot stuk hemel te bekijken zonder afleiding. De eerste tien minuten zie je er misschien één of twee en ben je teleurgesteld. Het uur daarna, wanneer je ogen volledig aan het donker zijn aangepast en het radiant hoger is geklommen, zie je waarvoor je kwam.