Jupiter zien zonder telescoop

De eerste keer dat iemand Jupiter aanwees, wilde ik het niet geloven. Hij was te helder. Hij zag eruit als een klein wit zonnetje dat aan de zuidelijke hemel hing, en hij twinkelde absoluut niet. Ruim dertig jaar lang had ik aangenomen dat de planeten zwakke stipjes waren die alleen sterrenkundigen konden vinden. Dat zijn ze niet. Ze waren er mijn hele leven al, helderder dan alles behalve de Maan en Venus, en niemand had me ooit verteld waar ik op moest letten.

Jupiter staat ongeveer vijf keer zo ver van ons af als de Zon, maar met een doorsnede van 140.000 km is het het grootste object in het zonnestelsel dat geen ster is. Zelfs vanaf deze afstand weerkaatst hij genoeg zonlicht dat hij op de juiste nacht een zwakke schaduw op sneeuw kan werpen. Hij is met afstand de makkelijkste planeet om te vinden.

De twinkeltest

De truc is deze: sterren twinkelen, planeten niet. Of beter gezegd: planeten twinkelen veel minder dan sterren.

De reden is simpel. Sterren staan zo ver weg dat het in feite puntbronnen zijn, en het dunne lichtstraaltje dat ervan af komt, gaat onderweg naar je oog door laag na laag bewegende lucht. Elke laag buigt het licht net iets anders, en het resultaat is het geflikker dat we twinkelen noemen. Planeten staan dichtbij genoeg dat het voor ons geen punten zijn maar kleine schijfjes. Het flikkeren gebeurt over het hele schijfje, maar het middelt uit, en wat je oog bereikt is rustig.

Dus de volgende keer dat je een ster ziet die verdacht kalm en oneerlijk helder lijkt, kijk dan nog eens goed. Als hij niet danst, is het geen ster.

Hoe je hem vanavond vindt

Er zijn twee manieren. De makkelijke: open SkyMinute, typ je stad in, en wij vertellen je of Jupiter boven de horizon staat en waar je moet kijken. De moeilijkere is de meetkunde leren, wat meer voldoening geeft maar een paar avonden kost.

Jupiter ligt, net als elke andere planeet, op een lijn die de ecliptica heet. Dat is het pad dat de Zon overdag langs de hemel trekt, en ‘s nachts volgt de Maan dezelfde boog, op een paar graden na. Waar je vorige maand de volle maan zag, daar staat Jupiter vanavond ongeveer ook, plus of min zijn huidige positie in zijn twaalfjarige baan. Als je de Maan kunt zien, veeg dan met je blik langs die boog naar het oosten en westen; elke abnormaal heldere, rustige “ster” die je vindt, is vrijwel zeker Jupiter, Saturnus of Venus.

Het echt nuttige begrip is oppositie. Ongeveer eens in de dertien maanden staat de Aarde in haar baan precies tussen Jupiter en de Zon. Die nacht komt Jupiter op als de Zon ondergaat, staat hij om middernacht op zijn hoogst en gaat hij onder bij zonsopkomst. Hij staat dan ook het dichtst bij ons, en is dus helderder dan op enig ander moment dat jaar. Oppositie is dé nacht om te kijken. Raadpleeg een sterrenkundige kalender; de volgende oppositie van Jupiter valt altijd binnen dertien maanden.

De manen

Dit is het deel dat mij het meest verraste. Als je zelfs maar een goedkope verrekijker op Jupiter richt en je ellebogen op een muur steunt om hem stil te houden, zie je twee tot vier piepkleine lichtpuntjes vlak naast hem. Soms staan ze allemaal aan één kant, soms verspreid, soms ontbreekt er één omdat hij achter de planeet zit.

Dat zijn Io, Europa, Ganymedes en Callisto. Galileo ontdekte ze in 1610 met een telescoop die niet beter was dan een moderne 10×50-verrekijker, en het zien ervan bracht hem ertoe te betogen dat niet alles in het heelal om de Aarde draait. Dat had hem bijna het leven gekost. Vanavond kun je, met een verrekijker uit een sportwinkel, precies zien wat hij zag.

De stand verandert van nacht tot nacht. Io draait elke 1,8 dag om Jupiter, dus een maan die op dinsdag links van de planeet staat, kan woensdag rechts staan. Sommige mensen volgen de veranderende posities nacht na nacht, zoals anderen een traag plot zien ontvouwen. Diezelfde waarneming, in moderne taal verpakt, is wat de mensheid ervan overtuigde dat ze het middelpunt van niets is.